Leiðbeiningar um skattalega meðferð þóknana til erlendra listamanna sem fram koma í atvinnuskyni hér á landi

Inngangur

Tilgangur þessa upplýsingarits er að veita erlendum listamönnum og umboðsmönnum þeirra leiðbeiningar um skattalega meðferð launa eða þóknana, þ.m.t. hlunninda, til erlendra listamanna sem fram koma í atvinnuskyni hér á landi.

Í upphafi er fjallað almennt um þær reglur sem gilda um dvalarleyfi, atvinnuleyfi og skemmtanaleyfi sem hafa ber í huga þegar erlendir listamenn hyggjast koma fram í atvinnuskyni hér á landi. Þá er fjallað um reglur þær sem gilda um skráningu þeirra hjá Hagstofu Íslands, þjóðskrá, við komu til landsins.

Að lokinni þessari almennu umfjöllun er fjallað sérstaklega um helstu reglur sem gilda hér á landi um skattlagningu erlendra listamanna.

Raktar eru þær reglur sem gilda um íslenska umboðsmenn erlendra listamanna og ábyrgð innlendra aðila á skattskilum þeirra. Fjallað er stuttlega um tvísköttunarsamninga sem Ísland er aðili að og áhrif þeirra á skattlagningu erlendra listamanna sem fram koma hér á landi.

Að lokum er umfjöllun um þær reglur virðisaukaskattslaga sem kveða sérstaklega á um virðisaukaskatt af menningarstarfsemi og þær undanþágureglur sem um slíka starfsemi gilda.

I. Dvalarleyfi:

Útlendingaeftirlitið sér um veitingu dvalarleyfa og vegabréfsáritana hér á landi. Við umfjöllun um dvalarleyfi verður að greina á milli a) Norðurlandabúa, b) EES-ríkisborgara og c) Ríkisborgara utan EES-svæðisins.

• Norðurlandabúar:
  Norðurlandabúar geta flust til landsins óhindrað. Ríkisborgarar Norðurlandanna þurfa ekki að hafa vegabréf eða dvalarleyfi vegna dvalar í öðru norrænu landi en heimalandinu. Þeir sem hyggjast dveljast lengur en sex mánuði þurfa að hafa með sér samnorrænt flutningsvottorð frá landinu sem þeir flytjast frá. Flutningsvottorðinu skal skilað til Þjóðskrár, innan sjö daga frá komu til landsins. Meginreglan er að Norðurlandabúar geta dvalist í landinu í allt að sex mánuði án þess að flytja lögheimili sitt. Ísland er aðili að Norðurlandasamningi um afnám vegabréfaeftirlits.
  Samningurinn kom á sameiginlegu vegabréfaeftirlitssvæði, þannig að útlendingar eru ekki háðir vegabréfaeftirlitsskyldu við landamæri milli Norðurlandanna, heldur eingöngu við norræn útmörk svæðisins. Hafi útlendingur hlotið dvalarleyfi á Norðurlöndunum, skal honum heimilt að dvelja hér á landi í allt að þrjá mánuði án sérstaks leyfis.
• EES - ríkisborgarar:
  EES-ríkisborgarar geta dvalist í atvinnuleit á Íslandi í þrjá mánuði og njóta þá aðstoðar vinnumiðlunar. Þeir þurfa að hafa nægilega fjármuni til framfærslu meðan á dvöl stendur. Halda þeir áfram lögheimili í heimalandinu. Við komu til landsins þurfa EES-ríkisborgarar að hafa gild ferðaskilríki en þurfa ekki vegabréfsáritanir.
  Ef EES-ríkisborgari fær atvinnu á Íslandi eða setur á stofn eigin rekstur öðlast hann rétt til dvalarleyfis sem gildir vanalega í fimm ár. EES-ríkisborgari skal innan tveggja vikna frá því hann hóf starf, tilkynna það til útlendingaeftirlitsins. Ef EES-ríkisborgarar flytja með sér fullnægjandi bætur almannatrygginga eða sýna fram á að þeir geti framfleytt sér geta þeir fengið útgefið dvalarleyfi.
• Ríkisborgarar utan EES:
  Ríkisborgarar utan EES, sem koma til landsins, skulu bera fullgilt vegabréf og hafa vegabréfsáritun ef við á. Útlendingar sem þurfa vegabréfsáritun mega ekki dvelja hér lengur en vegabréfsáritunin segir til um. Ef fyrirhugað er að dveljast lengur en þrjá mánuði í landinu þarf að sækja um dvalarleyfi hjá Útlendingaeftirliti áður en komið er til landsins. Þegar gengið er frá endanlegu dvalarleyfi hjá Útlendingaeftirliti þarf að framvísa vegabréfi og læknisvottorði.
  Meina ber útlendingi landgöngu undir vissum kringumstæðum, þ.á.m. ef ætla má að hann muni vinna fyrir sér á ólögmætan eða óheiðarlegan hátt. Þá er Útlendingaeftirlitinu heimilt að vísa útlendingi úr landi við tilteknar aðstæður, þ.á.m. ef hann brýtur gegn reglum um dvalarleyfi eða atvinnuleyfi eða skilyrðum, sem þau eru bundin við.

II. Atvinnuleyfi:

Veiting atvinnuleyfa heyrir undir Vinnumálastofnun félagsmálaráðuneytisins. Tímabundið atvinnuleyfi er leyfi veitt atvinnurekanda til að ráða útlending til starfa. Óbundið atvinnuleyfi er leyfi veitt útlendingi til að vinna á Íslandi. Viðskiptaráðherra veitir atvinnurekstrarleyfi til útlendinga sem vinna sjálfstætt eða starfrækja fyrirtæki.

Óheimilt er hverjum manni, félagi eða stofnun, sem rekur atvinnu eða starfrækir fyrirtæki, að ráða útlending til starfa, hvort heldur er um langan eða skamman tíma, eða hlutast til um að útlendingur flytjist til landsins í því skyni að fá atvinnuleyfi. Atvinnuleyfi skal liggja fyrir áður en útlendingur kemur í fyrsta skipti til starfa á Íslandi.

Útlendingi er óheimilt að ráða sig til vinnu eða starfa sjálfstætt nema að fengnu atvinnuleyfi eða atvinnurekstrarleyfi. Óheimilt er að veita ríkisborgara utan EES-svæðisins atvinnuleyfi sem ekki hefur dvalarleyfi hér á landi.

Undanþágur

Frá framangreindum reglum um atvinnuleyfi eru eftirtaldar undanþágur:

Varanlegar undanþágur:

• Ekki þarf að sækja um atvinnuleyfi fyrir ríkisborgara í ríkjum sem eiga aðild að EES-samningnum hafi þeir fengið dvalarleyfi eða afhent manntalsskrifstofu norrænt flutningsvottorð.
• EES-ríkisborgari hefur heimild til að ráða sig til vinnu án atvinnuleyfis. Hann má einnig stofna til starfsemi eða veita eða njóta þjónustu hér á landi með sömu skilyrðum og íslenskir ríkisborgarar.
• Aðrir útlendingar verða hins vegar að jafnaði að sækja um atvinnuleyfi áður en þeir koma til landsins.

Tímabundnar undanþágur:

• Tilteknir aðilar, sem hyggjast starfa hér á landi um mjög takmarkaðan tíma, eru undanþegnir skyldu til að afla sér atvinnuleyfis. Þannig eru þeir einstaklingar undanþegnir kröfu um atvinnuleyfi sem ekki starfa hér á landi lengur en fjórar vikur á hverju 12 mánaða tímabili.
• Sem dæmi um slíka aðila má nefna listamenn, vísindamenn og fyrirlesara að því er varðar kennslu, íþróttaþjálfara, fulltrúa í viðskiptaerindum fyrir fyrirtæki sem ekki hafa útibú hérlendis, ökumenn fólksflutningabifreiða sem koma með erlenda ferðamenn til landsins og blaða- og fréttamenn erlendra fjölmiðla. Sérhæfðir starfsmenn, ráðgjafar og leiðbeinendur sem vinna að samsetningu, uppsetningu, eftirliti eða viðgerð tækja eru undanþegnir kröfu um atvinnuleyfi vegna vinnu í allt að 10 daga á ári hér á landi.
• Fram kemur í lögskýringargögnum með lögum um atvinnuréttindi útlendinga nr. 133/1994 (nú lög nr. 97/2002), að hugtakið "listamaður" skuli túlkað rúmt, þannig að það nái t.d. til kvikmyndagerðarmanna og fjöllistamanna.
  Útlendingaeftirlitinu er heimilt að vísa útlendingi úr landi ef hann stundar atvinnu eða atvinnurekstur hér á landi í andstöðu við lögin.

III. Þjóðskrá

Útlendingur sem kemur til landsins í atvinnuskyni snýr sér til Þjóðskrár, sem skráir aðsetur hans og hann fær íslenska kennitölu. Ætli hann að dveljast lengur en sex mánuði ber honum að flytja lögheimili sitt til landsins. Útlendingar verða ekki skráðir í Þjóðskrá nema þeir hafi fengið dvalarleyfi hér á landi. Norðurlandabúar þurfa ekki dvalarleyfi hér á landi, en þeir þurfa að framvísa samnorrænu flutningsvottorði.

Þeir einir eru skráðir í Þjóðskrá sem eiga lögheimili hér á landi. Hver sá sem ætlar að dveljast á Íslandi í sex mánuði eða lengur skal eiga lögheimili hér á landi. Þeir útlendingar sem ekki eiga rétt á því að vera skráðir í Þjóðskrá, þar sem þeir eiga ekki lögheimili hérlendis, eru skráðir í svokallaða utangarðsskrá, og þeim gefin kennitala.

IV. Skemmtanaleyfi:

Ekki má halda skemmtun sem aðgangur er seldur að, nema að fengnu skemmtanaleyfi, sem lögreglustjóri veitir. Sama gildir um skemmtun sem fram á að fara á almennum skemmtistað, félagsheimili eða veitingahúsi, ef skemmtunin á að standa lengur en til kl. 23:30. Forstöðumenn skemmtana skulu tilkynna lögreglustjóra hvar og hvenær skemmtun skal halda, að jafnaði með einnar viku fyrirvara. Sýslumenn fara með lögreglustjórn utan Reykjavíkur.

Almennt skilyrði fyrir skemmtanaleyfi skal vera að sá sem fyrir skemmtun stendur ábyrgist að á skemmtun sé haldið uppi fullnægjandi dyravörslu og eftirliti að mati lögreglustjóra. Sá sem fyrir skemmtun stendur skal greiða kostnað vegna ráðstafana sem lögreglustjóri ákveður.

Lögreglustjóri getur krafist þess að sá sem stendur fyrir skemmtun greiði kostnað fyrirfram eða setji tryggingu fyrir greiðslu kostnaðar.

Hlutverk dyravarða er m.a. að hafa eftirlit með framkvæmd reglna um virðisaukaskatt, ef um virðisaukaskattsskylda skemmtun er að ræða.

Lögreglustjóra er heimilt að gefa út almennt skemmtanaleyfi fyrir veitingastað þar sem skemmtanir fara reglubundið fram, enda skuldbindi forstöðumaður veitingastaðarins sig til að hlíta að öðru leyti ákvæðum reglugerðar nr. 587/1987, um löggæslu á skemmtunum og slit á skemmtunum og öðrum samkvæmum, þ.á.m. um greiðslu eða tryggingu fyrir greiðslu kostnaðar vegna ráðstafana sem lögreglustjóri ákveður í tengslum við eftirlit og dyravörslu, svo og til að ábyrgjast að fullnægt verði ákvæðum laga og reglugerða um virðisaukaskatt að því er varðar skemmtanahald á veitingastaðnum.

Lögreglustjóri getur hvenær sem er afturkallað almennt skemmtanaleyfi fyrirvaralaust um lengri eða skemmri tíma, svo sem ef reglur sem um reksturinn gilda eru brotnar eða sérstakar ástæður mæla gegn því að skemmtun fari fram.

V. Skattlagning erlendra listamanna:

1. Helstu reglur um skattlagningu:

   Allir aðilar sem fá greiðslu fyrir þjónustu eða starfsemi innta af hendi hér á landi skulu greiða tekjuskatt af þeim tekjum.

   Hér undir falla þóknanir til listamanna sem fram koma í atvinnuskyni til skemmtunar hér á landi. Með þóknunum teljast hvers konar hlunnindi, þar með talin flutningur að og frá landinu hafi viðtakandi eigi greitt hann sjálfur. Ekki skiptir máli hvort aðili kemur fram á eigin vegum eða í nafni annars eða hvort greiðslan er frá innlendum eða erlendum aðila.

   Tekjuskattshlutfallið er 15% og á það bæði við um einstaklinga og lögaðila. Hvað einstaklinga varðar reiknast enginn persónuafsláttur.

   Frá þessu er þó sú undantekning, að sá sem fram kemur í atvinnuskyni til skemmtunar eða keppni án ákveðinna launa eða þóknunar, en nýtur þess í stað afraksturs af slíkri starfsemi, skal greiða 10% tekjuskatt af heildartekjum af slíku starfi án nokkurs frádráttar.

   Þeir menn sem skattskyldir eru samkvæmt ákvæðum I. kafla laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, skulu greiða útsvar af tekjum sínum til þess sveitarfélags þar sem þeir öfluðu mestra tekna sinna.

   Enda þótt framangreindar tekjur geti verið afrakstur af sjálfstæðri starfsemi falla þær samt sem áður undir skilgreiningu laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, á launatekjum. Er því skylt að halda eftir staðgreiðslu af þessum tekjum. Ennfremur skal bent á að samkvæmt lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda er réttlega afdregin og innborguð staðgreiðsla tekjuskatts og útsvars þessara aðila fullnaðargreiðsla nefndra greiðslna hér á landi án þess að fram þurfi að fara frekari ákvörðun eða álagning nema jafnframt sé að ræða skattskyldu vegna fastrar starfsstöðvar hér á landi. Útsvar hjá einstaklingum reiknast eins og það er ákveðið í staðgreiðslu.

2. Hver annast afdrátt staðgreiðslu?

   Ákvæði laga nr. 45/1987, um staðgreiðslu opinberra gjalda, með áorðnum breytingum, taka til allra þeirra aðila, innlendra sem erlendra, sem gjaldskyldir eru samkvæmt ákvæðum laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, laga nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga og laga nr. 113/1990, um tryggingagjald, og til allra þeirra aðila, innlendra sem erlendra, sem greiða laun eða annast milligöngu á greiðslum sem gjaldskyldar eru samkvæmt ákvæðum framangreindra laga. Launagreiðandi skal halda eftir staðgreiðslu fyrir hönd launamanns.

   Ríkisskattstjóri annast útgáfu skattkorta til einstaklinga sem fá greiðslu vegna þjónustu eða starfsemi sem innt er af hendi hér á landi og þar kemur fram það skatthlutfall sem halda skal eftir. Um slíkt skattskort ber að sækja á þar til gerðum eyðublöðum sem liggja frammi hjá ríkisskattstjóra og skattstjórum.

3. Reglur um íslenskan umboðsmann, skráning erlendra aðila

   Umboðsmenn listamanna skulu gegna skyldum launagreiðanda varðandi afdrátt og skil á staðgreiðslu samkvæmt lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda.

4. Ábyrgð á skattgreiðslum

   Þeir sem greiða aðilum sem ekki eru heimilisfastir hér á landi endurgjald fyrir starfsemi eða þjónustu sem innt er af hendi hér á landi bera ábyrgð á sköttum viðtakanda vegna þessara greiðslna. Með ábyrgð er hér átt við sjálfskuldarábyrgð. Fjármálaráðherra er heimilt að krefjast þess að aðilar, sem fá greiðslur fyrir þjónustu eða starfsemi innta af hendi hér á landi, setji tryggingu fyrir væntanlegum sköttum sínum og gjöldum, svo og fyrir skattgreiðslum annarra aðila sem þeir eru ábyrgir fyrir.

5. Hvar á að greiða skattinn?

   Aðilar sem fá greiðslu fyrir þjónustu eða starfsemi innta af hendi hér á landi skulu telja fram og vera skattlagðir í því sveitarfélagi þar sem þeir eiga eignir eða afla tekna. Megi samkvæmt framansögðu skattleggja aðila á fleiri stöðum en einum eða sé annars vafi á því hvar skattaðili skuli skattlagður skal ríkisskattstjóri skera úr.

6. Framtalsskylda

   Þrátt fyrir að lög nr. 45/1987 kveði á um að réttlega afdregin og innborguð staðgreiðsla tekjuskatts og útsvars aðila sem fá greiðslu fyrir starfsemi eða þjónustu innta af hendi hér á landi sé fullnaðargreiðsla nefndra greiðslna hér á landi án þess að fram þurfi að fara frekari ákvörðun eða álagning nema jafnframt sé um að ræða skattskyldu vegna fastrar starfsstöðvar er rétt að benda á að þessir aðilar skulu telja fram og vera skattlagðir þar sem þeir eiga eignir eða hafa tekjur, sbr. 89. gr. laga nr. 90/2003.

   Ef skattaðili er búsettur erlendis eða getur af öðrum ástæðum eigi talið fram sjálfur er honum heimilt að veita manni, er lögheimili hefur hér á landi, umboð til að gera framtal og undirrita það og skal þá skriflegt umboð fylgja.

7. Tvísköttunarsamningar

   Þegar aðilar í ríkjum, sem Ísland hefur gert tvísköttunarsamninga við, fá greiðslur fyrir starfsemi eða þjónustu innta af hendi hér á landi, getur réttur til skattlagningar fallið í hlut þeirra ríkja. Ákvæði tvísköttunarsamninga um þetta efni geta verið mismunandi. Þarf því að skoða hvert einstakt tilvik til að komast að niðurstöðu um skattlagningarréttinn. Meginreglan í þeim tvísköttunarsamningum sem Ísland hefur gert er sú, að skattleggja má aðila heimilisfastan í samningsríki af tekjum, sem hann aflar í hinu samningsríkinu með persónulegum störfum sem listamaður, s.s. sem leikhús- eða kvikmyndaleikari, listamaður í hljóðvarpi eða sjónvarpi eða tónlistarmaður, í síðarnefnda ríkinu.

   Utan þessa falla gestafyrirlesarar og aðstoðarlið ýmis konar, t.d. kvikmyndatökumenn, framleiðendur, leikstjórar, stílistar, tæknilið o.s.frv.

   Þegar tekjur af starfi listamanns renna ekki til listamannsins sjálfs heldur til annars aðila má skattleggja tekjurnar í því samningsríki þar sem starfsemin fer fram. Í gildi eru eftirtaldir tvísköttunarsamningar sem Ísland hefur gert við önnur ríki:

   Sjá nánari upplýsingar um tvísköttunarsamninga við Ísland.

VI. Virðisaukaskattur:

1. Menningarstarfsemi

   Samkvæmt lögum um virðisaukaskatt er starfsemi rithöfunda og tónskálda við samningu hugverka og sambærileg listastarfsemi undanþegin virðisaukaskatti. Jafnframt er starfsemi safna og hliðstæð menningarstarfsemi undanþegin virðisaukaskatti. Sama gildir um aðgangseyri að tónleikum, íslenskum kvikmyndum, listdanssýningum, leiksýningum og leikhúsum ef þessar samkomur tengjast ekki á neinn hátt öðru skemmtanahaldi eða veitingastarfsemi.

   Eftirfarandi fellur m.a. undir þessa undanþágu:

   1. Starfsemi rithöfunda, höfunda leikrita og kvikmyndahandrita. Þýðing bókmenntaverka og kvikmynda.
   2. Starfsemi tónskálda. Störf tónlistarmanna, þ.e.a.s. flutningur eigin tónlistar eða annarra. Aðgangseyrir að tónleikum. Starfsemi ferðadiskóteks.
   3. Vinna leikara, leikstjóra og höfunda leikmynda. Undanþágan nær ekki til annarra sjálfstætt starfandi aðila sem koma að leiksýningum o.s.frv. svo sem ljósameistara, hljóðmeistara og klippara. Vinna leikara og annarra beint fyrir auglýsanda, þ.e.a.s. án milligöngu auglýsingastofu, telst vera sala á auglýsingaþjónustu og þar með virðisaukaskattsskyld.
   4. Aðgangseyrir að leiksýningum og leikhúsum. Aðgangseyrir að íslenskum kvikmyndum.
   5. Vinna dansara. Aðgangseyrir að listdanssýningum.
   6. Fyrirsætustörf. Vinna fyrirsæta beint fyrir auglýsanda, þ.e.a.s. án milligöngu auglýsingastofu, telst þó vera sala á auglýsingaþjónustu og þar með virðisaukaskattsskyld.
   7. Starfsemi bókasafna, listasafna og náttúrugripasafna.
   8. Aðgangseyrir að ljósmyndasýningum. Aðgangseyrir að farandsýningu á risaeðlum.

   Eftirfarandi er hins vegar á meðal þess sem ekki fellur undir undanþáguna og því virðisaukaskattsskylt:

   1. Bókaútgáfa. Önnur þýðingarstarfsemi en þýðing bókmenntaverka og kvikmynda.
   2. Útgáfa geisladiska og upptökustjórn.
   3. Aðgangseyrir að dansleik.
   4. Vinna leikara og fyrirsæta beint fyrir auglýsanda, þ.e.a.s. án milligöngu auglýsingastofu. Vinna ljósameistara, hljóðmeistara og klippara.
   5. Gerð og sala kvikmynda. Aðgangseyrir að erlendum kvikmyndum.
   6. Aðgangseyrir að dáleiðslusýningum, sýningum fjölleikahúss eða að tívolíi.
2. Listaverk

   Sala listamanna á eigin listaverkum sem falla undir vöruliði 9701 til 9703 í tollskrá, er undanþegin virðisaukaskatti. Eftirfarandi listaverk falla hér undir:

   1. Málverk, teikningar og pastelmyndir gerðar í höndum að öllu leyti, þó ekki t.d. uppdrættir, handskrifaður texti, ljósmyndir, handmálaðir framleiddir hlutir.
   2. Klippimyndir og áþekk veggskreytispjöld.
   3. Frumverk af stungum, þrykki og steinprenti, þó ekki ef gerð eru með vélrænum eða ljósvélrænum aðferðum.
   4. Frumverk af höggmyndum og myndastyttum, þó ekki venjulegar handiðnaðarvörur sem hafa einkenni verslunarvöru.

   Allt annað handverk er hins vegar virðisaukaskattsskylt, t.d. sala á skálum, kertastjökum, vösum og öðrum leirlistmunum, hvers konar trévörum, textílvörum, s.s. púðum, fatnaði, o.fl.

3. Skatt- og skráningarskylda

   Virðisaukaskattsskyldir aðilar skulu ótilkvaddir tilkynna sig til skráningar á virðisaukaskattsskrá hjá skattstjóra eigi síðar en átta dögum áður en hin virðisaukaskattsskylda starfsemi hefst.

   Þeir sem selja virðisaukaskattsskylda vöru eða þjónustu fyrir minna en 500.000 íslenskar krónur á 12 mánaða tímabili eru undanþegnir skyldu til að innheimta virðisaukaskatt. Þeir þurfa því ekki að láta skrá sig á virðisaukaskattsskrá.

   Hafi erlendur aðili, sem hefur með höndum virðisaukaskattsskylda starfsemi hér á landi, ekki fasta starfsstöð á Íslandi þá hvílir skráningarskyldan á umboðsmanni hans eða öðrum innlendum aðila sem er í fyrirsvari fyrir hann.